1973’te Yalova’da doğan Şebnem İşigüzel, 1990’ların başından bu yana öykü, roman, deneme, tiyatro ve çocuk edebiyatı alanlarında üretim yapan; anlatı cesareti, biçim arayışı ve “kenarda kalmış” hayatlara yönelen bakışıyla çağdaş Türk edebiyatının ses getiren yazarlarından biridir. 1995’te İstanbul Üniversitesi Antropoloji Bölümü’nden mezun olan İşigüzel, insanı toplumsal bağlamı içinde okuyan antropolojik yaklaşımı edebiyata taşıyarak, özellikle şehir hayatının görünmez katmanlarında dolaşan karakterlere ve kadınların deneyimlerine odaklanan metinleriyle tanınır. Dilinde yer yer sertleşen, tabu kıran ve okuru konfor alanından çıkaran bir damar vardır; fakat bu sertlik çoğu zaman “şok” amacıyla değil, toplumsal ikiyüzlülüğün ve bastırılanın görünür kılınması için kullanılır.
Erken dönem: Yalova’dan İstanbul’a uzanan bir yazı disiplini
Şebnem İşigüzel’in edebiyat serüvenini belirleyen en güçlü hatlardan biri, çok erken yaşlarda kurduğu gözlem ve kayıt ilişkisidir. Yalova’da başlayan hayatı, genç yaşta İstanbul’un kültürel ritmine değdiğinde, bu ritmin “parlak” yüzü kadar arka sokakların, geçici hayatların ve görünmeyen emek biçimlerinin de yazıya sızdığı bir anlatı evrenine dönüşür. İşigüzel’in metinlerinde sıkça karşılaşılan “kent kıyısı” karakterleri; tinerci çocuklardan kırılgan kadınlara, sınıf baskısı altında sıkışan gençlerden ev içi şiddetin gölgesinde yaşayanlara kadar genişleyen bir insan manzarası kurar. Bu manzarayı kalıcı kılan, yalnızca konu seçimi değil; karakterlerin dilini, bedenini ve utancını metnin merkezine yerleştiren anlatım kararlılığıdır.
Üniversite yılları boyunca farklı mecralarda muhabirlik ve editörlük yapan İşigüzel, edebiyatın yanı sıra gündelik hayatın “ham” malzemesiyle de temas hâlinde kalır. Bu temas, özellikle ilk dönem öykülerinde “sahicilik” duygusunu artırır: cümleler, edebi bir parıltıdan önce, yaşananın ağırlığını taşır.
Edebiyata başlangıç: İlk öykü, ilk kitap, ilk sarsıntı
İşigüzel’in ilk öyküsü Sevgili Bayan Arvadah, 1993’te Varlık dergisinde yayımlandı. Aynı yıl çıkan ilk kitabı Hanene Ay Doğacak ile Yunus Nadi Öykü Ödülü’nü kazanması, onun edebiyata “genç bir ses” olarak değil, güçlü bir kurucu tonla girdiğini gösteren önemli bir eşiktir. Kitap, Beyoğlu’nun arka sokaklarında dolaşan, toplumun “sakıncalı” bulduğu karakterleri ve bastırılan arzuları öne çıkarır. Bu tercih, erken dönemde yoğun bir tartışmayı da beraberinde getirir: Eser, Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kurulu tarafından 18 yaş altı için sakıncalı görülür; bazı baskılarda sansürlenen bölümler “siyah şerit” ile kapatılarak yayımlanır. Bu durum, İşigüzel’in edebiyatında “tabu”nun yalnızca tema değil, aynı zamanda metnin kaderini belirleyen bir toplumsal gerçeklik olduğunu da görünür kılar.
İlk kitabın yarattığı etkiyi Öykümü Kim Anlatacak (1994) ve Kaderimin Efendisi (2001) izler. Öykümü Kim Anlatacak ile 1995’te Marmara İletişim Fakültesi tarafından verilen “Yılın Öykü Kitabı” ödülüne değer görülmesi, İşigüzel’in yalnızca “provokatif” başlıklarla değil, öykü tekniği ve karakter kurma gücüyle de öne çıktığını kanıtlar.
Hanene Ay Doğacak’ın yıllar içinde farklı dillere ve biçimlere taşınması da dikkat çekicidir: 2009’da Ronî War çevirisiyle Kürtçeye Kevnedostê Min Gumgumok adıyla çevrilmesi; ayrıca kitaptaki bazı metinlerin birleştirilerek hazırlanan The Future Looks Bright adlı İngilizce bir sahne uyarlamasının Londra’da sahnelenmesi, İşigüzel’in anlatı evreninin uluslararası dolaşıma açık bir potansiyel taşıdığını gösterir.
Antropoloji etkisi: İnsan, beden ve toplumsal düzen
Şebnem İşigüzel’in metinlerinde antropoloji eğitiminin izleri yalnızca “konu seçimi”nde değil, bakışın örgütlenişinde de görülür. Karakterler çoğu zaman tekil bir dramın kahramanı olmaktan çok, bir toplumsal düzenin içinde sıkışan bedenlerdir. Bu yüzden İşigüzel, şiddeti yalnızca bireysel bir kötülük olarak değil; aile, mahalle, sınıf, erkeklik ve devlet gibi yapılardan beslenen bir süreklilik olarak ele alır. Metinlerinde travma, istismar, sevgisizlik, kaçış ve utanç gibi temaların sık görülmesi, “karanlık” bir evren kurma arzusundan ziyade, konuşulmayanın dilini kurma çabasına işaret eder.
Romanlar: Kentin kıyısı, şiddetin gölgesi, hafızanın tortusu
İşigüzel, 1996’dan itibaren ağırlığı romana verir. Eski Dostum Kertenkele (1996), Sarmaşık (2002) ve Çöplük (2004) gibi romanlar; kentsel yabancılaşma, sınıf baskısı, şiddet ve arzu gerilimi ekseninde kurulan karakterleriyle anılır. Bu romanlarda şehir, yalnızca bir fon değil; karakterlerin hareketini belirleyen bir organizma gibidir. Sokaklar, ev içleri, dar merdiven boşlukları ve geçici mekânlar; insanların birbirine, kendine ve geleceğe bakışını şekillendirir.
Resmigeçit (2008), belleğe daha doğrudan yönelen bir kırılma noktasıdır. 12 Eylül öncesinin gerilimli atmosferine yaklaşan roman, politik tarihin gündelik hayata nasıl sızdığını, kuşakların hafızasında nasıl tortulandığını gösterir. Bu dönemde İşigüzel’in dili de genişler: karakterlerin iç sesi ile toplumsal arka plan arasındaki geçişler daha katmanlı bir yapı kurar.
Kirpiklerimin Gölgesi (2010) ile daha belirginleşen feminist duyarlık, sonraki romanlarda hem tema hem biçim olarak çeşitlenir. İşigüzel, kadınların deneyimini anlatırken yalnızca “mağduriyet” çizgisine yaslanmaz; kadınlığı, arzu-itaat-özgürlük sarkacında sürekli yeniden kurulan bir varoluş alanı olarak ele alır.
“Venüs” ve “Gözyaşı Konağı”: Kadınlık, tarih ve ödüller
Venüs (2013), 2015’te Notre Dame de Sion Edebiyat Ödülü’nü kazanarak İşigüzel’in edebi görünürlüğünü genişletir. Roman, kadınlık deneyimini hem bireysel hem toplumsal katmanlarıyla tartışırken, anlatıda gerilimi “olay”dan çok “bakış” üzerinden kurar. Bu yönüyle İşigüzel’in romanları, okuru hızlı bir olay akışına değil, karakterlerin zihinsel hareketine ve suskunluk alanlarına çağırır.
Gözyaşı Konağı: Ada, 1876 (2016) ise tarihsel katmanları daha belirgin bir biçimde kullanır ve 2017’de Duygu Asena Roman Ödülü’ne değer görülür. Ada mekânı üzerinden kurulan anlatı, yalnızca bir dönem dekoru sunmaz; kadınların ahlak, ayıp, aile ve iktidar ilişkileri içinde nasıl sınandığını, tarihsel bir derinlikle ele alır. Bu roman, İşigüzel’in “hafıza” temasını yalnızca yakın tarihle değil, daha geriden gelen toplumsal kodlarla da ilişkilendirdiği bir eşik olarak okunabilir.
Yeni dönem: “Ağaçtaki Kız”, “İyilik”, “İstanbullu Amazonlar” ve “Memoria”
2016’da yayımlanan Ağaçtaki Kız, özgürlük, aşk ve kırılganlık temalarını daha lirik bir çizgide buluştururken; metnin sahneye uyarlanmasıyla birlikte anlatının farklı bir dolaşıma girmesini de sağlar. İyilik (2019) ve İstanbullu Amazonlar 1809 (2021) ise tarih, beden ve toplumsal cinsiyet eksenini farklı biçimlerle genişletir; İşigüzel’in roman dünyasında “kadın” tek bir zamana değil, farklı dönemlerin baskı biçimlerine açılan bir anahtara dönüşür.
2024 tarihli Memoria, yazarın en hacimli ve iddialı anlatılarından biri olarak öne çıkar. Yaklaşık bir yüzyıllık bir zaman aralığına yayılan roman; dede-torun ilişkisi, mekân ve hafıza izleği üzerinden Türkiye tarihinin farklı kırılmalarını taşırken, anlatıyı sıklıkla kadınların yaşadığı taraftan kurar. İmparatorluk sonu, işgal, savaş, Cumhuriyet’in eşiği ve modern zamanların dönüşümleri; romanın içinde yalnızca tarihsel bilgi olarak değil, karakterlerin hayatına dokunan bir kader örgüsü olarak yer alır.
Çocuk edebiyatı ve denemeler: Türler arası bir üretim
İşigüzel’in üretimini güçlü kılan özelliklerden biri, edebiyatı tek bir türe hapsetmemesidir. Çocuk okurlara Annem Ben ve Kargalar (2011), Bir Puding Hikâyesi ve Uçtu Uçtu kitaplarıyla seslenirken; gazete yazılarından seçmelerini Neşeli Kadınlar Arasında (2000) başlığıyla kitaplaştırır. Denemelerinde de romandaki temel derdi korunur: gündelik olanın içinde saklanan toplumsal şiddeti, sınıf ayrımını ve cinsiyet rejimini görünür kılmak.
Sahne çalışmaları ve libretto: Yazının tiyatroyla buluşması
Şebnem İşigüzel’in tiyatro alanındaki üretimi, roman ve öykülerindeki anlatı cesaretini sahne diline taşır. Yaralarım Aşktandır, İranlı şair Füruğ Ferruhzad’ın hayatını ve şiirini merkeze alır; kadınların özgürlük arayışını, bedel ve direnç temalarıyla birlikte işler. Bunun yanı sıra kadınların özgürlük mücadelesini anlatan Dünya Yerinden Oynar, gerçek bir olaydan yola çıkan Siyanür ve kendi romanından uyarlanan Ağaçtaki Kız gibi oyunlarla dramaturjik üretimini genişletir.
İşigüzel’in türler arası hareketini güçlendiren bir diğer çalışma ise Gılgamış Parlando Operası için kaleme aldığı libretto olur. Uluslararası Ankara Müzik Festivali kapsamında seslendirilen bu çalışma, edebiyatın yalnızca kitap sayfasında değil, müzik ve performansla da kurulan bir anlatı alanı olduğunu hatırlatan örneklerden biridir.
Uluslararası dolaşım: Çeviriler ve görünürlük
İşigüzel’in romanları 2010’lardan itibaren uluslararası alanda daha görünür hâle gelir; eserlerinin İtalyanca, İspanyolca ve Almancaya çevrilmesi, metinlerinin kültürler arası dolaşımını güçlendirir. Onun anlatılarında yerel olan, dar bir bağlama sıkışmaz; çünkü şiddet, aidiyet, utanç, özgürlük ve arzu gibi temalar, farklı coğrafyalarda da karşılık bulabilecek bir insan gerilimi taşır.
Seçme eserleri
- Öykü: Hanene Ay Doğacak (1993); Öykümü Kim Anlatacak (1994); Kaderimin Efendisi (2001)
- Roman: Eski Dostum Kertenkele (1996); Sarmaşık (2002); Çöplük (2004); Resmigeçit (2008); Kirpiklerimin Gölgesi (2010); Venüs (2013); Gözyaşı Konağı: Ada, 1876 (2016); Ağaçtaki Kız (2016/2017 baskılar); İyilik (2019); İstanbullu Amazonlar 1809 (2021); Memoria (2024)
- Deneme: Neşeli Kadınlar Arasında (2000)
- Çocuk: Annem Ben ve Kargalar (2011); Bir Puding Hikâyesi; Uçtu Uçtu
- Sahne/Libretto: Yaralarım Aşktandır; Dünya Yerinden Oynar; Siyanür; Ağaçtaki Kız; Gılgamış Parlando Operası (libretto)
Ödüller
- 1993 – Yunus Nadi Öykü Ödülü (Hanene Ay Doğacak)
- 1995 – Marmara İletişim Fakültesi Yılın Öykü Kitabı Ödülü (Öykümü Kim Anlatacak)
- 2015 – Notre Dame de Sion Edebiyat Ödülü (Venüs)
- 2017 – Duygu Asena Roman Ödülü (Gözyaşı Konağı: Ada, 1876)
Kaynakça
- Şebnem İşigüzel Biyografi. Şebnem İşigüzel Resmî Web Sitesi. Web. Erişim Tarihi: 09.10.2025
- Şebnem İşigüzel. Vikipedi. Web. Erişim Tarihi: 09.10.2025
- Şebnem İşigüzel. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Web. Erişim Tarihi: 09.10.2025
- Gözyaşı Konağı: Ada, 1876 (Kitap Sayfası). İletişim Yayınları. Web. Erişim Tarihi: 09.10.2025
- Duygu Asena Roman Ödülü Şebnem İşigüzel’in. Sabitfikir. Web. Erişim Tarihi: 09.10.2025
- Memoria (Kitap Sayfası). Everest Yayınları. Web. Erişim Tarihi: 09.10.2025
- “Memoria yüz yıla ses veren bir dönem romanı”. Gazete Kadıköy. Web. Erişim Tarihi: 09.10.2025
- Yaralarım Aşktandır (Arşiv). tiyatrolar.com.tr. Web. Erişim Tarihi: 09.10.2025
- Ağaçtaki Kız (Oyun Sayfası). tiyatrolar.com.tr. Web. Erişim Tarihi: 09.10.2025
- Gılgamış Parlando Opera (Etkinlik Bilgisi). KK Besteciler Kazanı / Ankara Müzik Festivali. Web. Erişim Tarihi: 09.10.2025
Ece Nur Yıldız
Jurno Edebiyat Genel Yayın Yönetmeni
